Maakt schaken kinderen slimmer? Wat de proeven op school laten zien
Verhoogt schaken het IQ van kinderen? Niets bewijst dat. Een meta-analyse uit 2016 vindt een matig effect van schaaklessen op de schoolresultaten, maar dat effect wordt kleiner naarmate de onderzoeken beter zijn opgezet, en de grootste gerandomiseerde proef, uitgevoerd in Engeland bij 4.009 leerlingen, vindt geen enkel effect op wiskunde. Schaken blijft een uitstekende hobby, geen kortere weg naar intelligentie.
Verre transfer: verbetering van een vaardigheid die ver afstaat van de getrainde vaardigheid, bijvoorbeeld betere wiskunderesultaten na schaaklessen. Nabije transfer betreft daarentegen een aanverwante vaardigheid (beter worden in dammen na schaken). De meta-analyses van Giovanni Sala en Fernand Gobet vinden de verre transfer klein of afwezig.
Verhoogt schaken het IQ van kinderen? De proeven
De vraag interesseert ouders en ministeries: verschillende landen hebben schaken op school ingevoerd in de hoop op betere wiskunderesultaten. Onderzoekers hebben dan ook veel onderzoek gedaan. Hier zijn de drie belangrijkste.
De meta-analyse van Sala en Gobet (2016)
Sala en Gobet, 2016 · Educational Research Review
Do the benefits of chess instruction transfer to academic and cognitive skills? A meta-analysis
- Wie
- 24 onderzoeken, 40 effectgroottes (2.788 leerlingen in de schaakgroep, 2.433 controles)
- Type
- Meta-analyse · bewijsniveau: matig
- Resultaat
- Matig totaaleffect (g = 0,34), duidelijker bij wiskunde (0,38) dan bij lezen (0,25), en sterker wanneer de lessen langer duren.
- Wat het onderzoek niet zegt
- Geen enkel onderzoek had de ideale opzet (controlegroep zonder activiteit én actieve controlegroep): een placebo-effect is niet uitgesloten.
Op het eerste gezicht is het resultaat bemoedigend. Maar de auteurs wezen meteen op het probleem: zonder controlegroep die een andere nieuwe en motiverende activiteit doet, kun je niet weten of het effect van het schaken komt of gewoon van de nieuwigheid, de aandacht van de volwassenen en het enthousiasme van de leerlingen.
De Engelse gerandomiseerde proef van de Education Endowment Foundation
Jerrim et al., 2018 (EEF-proef) · Journal of Human Resources
Does Teaching Children How to Play Cognitively Demanding Games Improve Their Educational Attainment? Evidence from a Randomized Controlled Trial of Chess Instruction in England
- Wie
- 4.009 leerlingen van 9-10 jaar, 100 Engelse scholen
- Type
- Gerandomiseerde proef per school (gefinancierd door de Education Endowment Foundation) · bewijsniveau: hoog
- Resultaat
- 30 uur schaaklessen in 2013-2014 (één uur per week): geen meetbaar effect op de resultaten voor wiskunde, lezen of natuurwetenschappen een jaar later (effectgrootte van 0,01 voor wiskunde).
- Wat het onderzoek niet zegt
- Eén enkel programma, één enkele duur; de effecten op plezier of concentratie in de klas waren niet het hoofdonderwerp.
Dit is tot nu toe het sterkste onderzoek: het toeval wees de scholen aan die de lessen kregen, en de resultaten werden gemeten met nationale examens, onafhankelijk van de onderzoekers. Het oordeel is onomwonden voor wiskunde. Het zegt niet dat de lessen nutteloos waren (de leerlingen hebben leren spelen, wat het eerste doel was), maar dat ze de schoolresultaten niet hebben verbeterd.
Het Spaanse onderzoek van La Laguna (2012)
Aciego, García en Betancort, 2012 · The Spanish Journal of Psychology
The Benefits of Chess for the Intellectual and Social-Emotional Enrichment in Schoolchildren
- Wie
- 170 leerlingen van 6 tot 16 jaar bij een schaakclub, 60 bij voetbal of basketbal
- Type
- Quasi-experimenteel onderzoek over één schooljaar · bewijsniveau: laag tot matig
- Resultaat
- Duidelijkere vooruitgang van de schaakgroep op de WISC-R en op metingen van probleemoplossing en sociaal-affectieve aanpassing, volgens de leerlingen en hun leerkrachten.
- Wat het onderzoek niet zegt
- De leerlingen kozen zelf hun activiteit (geen loting); de auteurs merken op dat het profiel van de kinderen die voor schaken kiezen op de resultaten drukt.
Dit onderzoek wordt vaak aangehaald om schaken op school te verdedigen. Het heeft het voordeel dat het vergelijkt met andere buitenschoolse activiteiten, maar de kinderen hadden hun activiteit zelf gekozen: wie voor schaken kiest, is niet per se dezelfde als wie voor voetbal kiest.
De latere overzichten
Sala en Gobet, 2017 · Current Directions in Psychological Science · DOI 10.1177/0963721417712760
Does far transfer exist? Negative evidence from chess, music, and working memory training
- Wie
- Overzicht van meta-analyses
- Type
- Review van meta-analyses · bewijsniveau: hoog
- Resultaat
- De effecten van schaaklessen, muziekles of training van het werkgeheugen op andere vaardigheden zijn klein en nemen af naarmate de methodologische kwaliteit toeneemt: verre transfer is zeldzaam.
- Wat het onderzoek niet zegt
- Gaat vooral over kinderen en schoolse vaardigheden.
De proeven op school in één tabel
| Onderzoek | Aantal | Duur | Loting | Gemeten effect |
|---|---|---|---|---|
| Aciego et al., 2012 (Spanje) | 170 leerlingen bij schaken, 60 bij sport | Eén schooljaar | Nee | Winst op de WISC-R en in sociaal-affectieve aanpassing |
| Sala en Gobet, 2016 (meta-analyse) | 24 onderzoeken, ≈ 5.200 leerlingen | Wisselend | Zelden | g = 0,34; sterker bij wiskunde, sterker bij langere lessen |
| Jerrim et al., 2018 (Engeland, EEF) | 4.009 leerlingen, 100 scholen | 30 uur over een jaar | Ja | Geen effect op wiskunde, lezen of natuurwetenschappen |
Al deze onderzoeken staan, met hun volledige referenties, in de geannoteerde bibliografie.
Waarom de resultaten uiteenlopen
- Het placebo-effect en de nieuwigheid. Een nieuwe les, gegeven door een gepassioneerde begeleider, motiveert de leerlingen. Dat enthousiasme kan de resultaten tijdelijk verbeteren, welke activiteit het ook is.
- Selectie. Wanneer kinderen of scholen ervoor kiezen om te schaken, zijn de meest gemotiveerde of meest bevoorrechte leerlingen oververtegenwoordigd.
- Publicatiebias. Onderzoeken die een effect vinden worden vaker gepubliceerd dan onderzoeken die er geen vinden.
- De duur. Sala, Foley en Gobet (2017) schatten dat er minstens 25 tot 30 uur les nodig is om een effect te mogen verwachten; sommige onderzoeken bieden veel minder.
Het onderliggende mechanisme heeft te maken met de aard van expertise. Wat je bij schaken leert, zijn vooral patronen die specifiek zijn voor schaken, zoals we uitleggen op de pagina schaken en geheugen. Ze dienen om beter te spelen, niet rechtstreeks om beter te rekenen in de klas.
Wat schaken een kind oplevert
Als schaken het IQ niet doet stijgen, blijft het een heel goede hobby. Ouders en leerkrachten noemen vaak:
- het plezier van een spel waarin je zichtbaar vooruitgaat;
- het leren van geduld en respect voor de tegenstander;
- het vermogen om te verliezen, je nederlaag te analyseren en opnieuw te beginnen;
- banden tussen generaties: grootouders en kleinkinderen spelen na enkele jaren bijna op gelijke voet.
Deze opbrengsten zijn aannemelijk en gewaardeerd, maar ze zijn niet nauwkeurig gemeten. De vraag naar de aandacht, die vaak naar voren wordt gebracht, wordt behandeld op de pagina schaken en ADHD.
Schaken op school in Europa
Op 15 maart 2012 heeft het Europees Parlement een schriftelijke verklaring (nr. 50/2011) aangenomen over de invoering van het programma “Chess in School” in de onderwijsstelsels van de Unie, ondertekend door een meerderheid van de Parlementsleden. Daarin worden de Commissie en de lidstaten verzocht dit programma te stimuleren. Een schriftelijke verklaring is niet bindend: ze getuigt van politieke steun, niet van een wetenschappelijk bewijs van werkzaamheid.
Op welke leeftijd kun je met schaken beginnen?
Geen enkel onderzoek geeft een ideale leeftijd aan. In de praktijk beginnen veel kinderen rond 5 of 6 jaar, wanneer ze regels kunnen volgen en lang genoeg kunnen blijven zitten voor een korte partij. Clubs bieden vaak vanaf die leeftijd lessen aan, met vereenvoudigde vormen (pionnenspel, minipartijen). Belangrijker dan de leeftijd is het plezier. Een kind dat zich verveelt, stopt; een kind dat plezier heeft, boekt vooruitgang.
Thuis blijft een echt bord de beste start: je speelt samen, je bespreekt de zetten, je ruimt de stukken op. Een houten schaakspel voor het gezin, met stabiele en gemakkelijk herkenbare stukken, begeleidt een kind jarenlang.
Wat de onderzoeken niet zeggen
- Dat schaken schadelijk zou zijn: geen enkel onderzoek suggereert dat.
- Dat langere of intensievere lessen geen effect zouden kunnen hebben: dat moet nog worden getest met goed gecontroleerde proeven.
Veelgestelde vragen
Verhoogt schaken het IQ van kinderen?
Niets bewijst dat. De meta-analyses vinden bescheiden effecten die kleiner worden naarmate de onderzoeken beter gecontroleerd zijn, en de grootste gerandomiseerde proef, bij 4.009 Engelse leerlingen, vindt geen enkel effect op de schoolresultaten.
Op welke leeftijd kun je met schaken beginnen?
Rond 5 of 6 jaar bij veel kinderen, wanneer ze regels kunnen volgen. Geen enkel onderzoek geeft een ideale leeftijd aan: het plezier in het spelen telt zwaarder dan de beginleeftijd, en je kunt op elke leeftijd beginnen.
Kan schaken het IQ verhogen?
De onderzoeken tonen geen blijvende stijging van het IQ aan, noch bij kinderen noch bij volwassenen. Je vordert vooral in het schaken zelf; de overdracht naar andere intellectuele vaardigheden is volgens de overzichten van Sala en Gobet klein of afwezig.