Schaken en gezondheid: 9 misverstanden onder de loep

Bijgewerkt op 18 oktober 2026 · Redactie How To Play Chess · Onderzoeken gecontroleerd in de oorspronkelijke tijdschriften

1. “Schaken is gevaarlijk voor de gezondheid”

Onjuist. Geen enkel onderzoek heeft een gevaar aangetoond dat specifiek is voor schaken. Een wedstrijdpartij veroorzaakt een matige stressreactie: de hartslag stijgt en het sympathische zenuwstelsel wordt actief, zoals Troubat en zijn collega's bij 20 spelers hebben gemeten (European Journal of Applied Physiology, 2009). Deze reacties zijn voorbijgaand. De echte aandachtspunten zijn die van elke zittende en boeiende activiteit: zittend leven, slaap die wordt ingekort door late partijen op een scherm, partij na partij spelen uit frustratie. Details op de pagina schaken, stress en angst.

2. “Schaken verhoogt het IQ”

Niet aangetoond. Dit is het meest verspreide misverstand, vaak voorzien van een cijfer (“+X IQ-punten in enkele maanden”) zonder bron. De meta-analyses van Giovanni Sala en Fernand Gobet tonen dat de effecten van schaaklessen op algemene vaardigheden klein zijn en afnemen naarmate de onderzoeken beter gecontroleerd zijn; de grootste gerandomiseerde proef, bij 4.009 Engelse leerlingen, vindt geen enkel effect op de schoolresultaten.

De IQ-scores van de bevolking zijn in de 20e eeuw in veel landen wel gestegen, in de orde van drie punten per decennium: dat is het “Flynn-effect”, genoemd naar de Nieuw-Zeelandse onderzoeker James Flynn die het heeft gedocumenteerd. Het wordt toegeschreven aan factoren als schooltijd, voeding of vertrouwdheid met abstract denken, niet aan gezelschapsspellen. Details: maakt schaken kinderen slimmer?

3. “Slecht zijn in schaken betekent een laag IQ hebben”

Onjuist. Het verband tussen IQ en schaakniveau bestaat, maar is bescheiden: een correlatie van ongeveer 0,24 volgens de meta-analyse van Burgoyne en zijn collega's (Intelligence, 2016), die zwakker wordt bij ervaren spelers. Het niveau hangt vooral af van de hoeveelheid en de kwaliteit van de oefening. Een briljante speler die net begint, verliest van een gemiddelde speler die al tien jaar speelt. Zie het IQ van schakers.

4. “Schaken voorkomt alzheimer”

Overdreven. Verschillende cohorten brengen het spelen van denkspellen in verband met minder dementie, maar geen enkel bewijst dat het spel de oorzaak is. In het Franse PAQUID-cohort verdwijnt het verschil van 15 % dat bij spelers van gezelschapsspellen werd waargenomen wanneer je rekening houdt met de cognitieve toestand en de depressie bij aanvang (Dartigues et al., BMJ Open, 2013). De eerste tekenen van de ziekte, die de diagnose enkele jaren voorafgaan, kunnen er ook voor zorgen dat mensen het spel laten vallen. Zie schaken en alzheimer.

5. “Een grootmeester verbrandt 6.000 calorieën per dag”

Schatting zonder meting. Het cijfer komt uit een artikel van ESPN uit 2019, dat het toeschreef aan de neurobioloog Robert Sapolsky. Geen enkel gepubliceerd onderzoek heeft het gemeten. De beschikbare fysiologische metingen tonen tijdens een partij een matige stijging van de hartslag en een verandering van brandstof in het lichaam, geen verbruik dat bij een marathon past. Zie de details van deze omstreden schatting.

6. “Spelen laat dendrieten groeien en activeert beide hersenen”

Onjuist of zonder betekenis. Geen enkel onderzoek heeft groei van dendrieten bij schakers waargenomen; met de huidige beeldvorming kun je die bij een levend mens trouwens niet zien. MRI-onderzoeken tonen structuurverschillen tussen experts en niet-spelers, zonder te kunnen zeggen of ze oorzaak of gevolg van de beoefening zijn, zoals Hänggi en zijn collega's schrijven (Neuropsychologia, 2014). Wat de tegenstelling tussen een “logisch linkerbrein” en een “creatief rechterbrein” betreft: dat is een verlaten vereenvoudiging, want bijna elke complexe activiteit doet een beroep op beide hersenhelften. Zie het brein van de schaker.

7. “Schaken geneest schizofrenie”

Onjuist. Deze veelvoorkomende bewering berust op één enkele korte publicatie.

Het onderzoek suggereert dat het spel kan dienen als oefening voor cognitieve remediëring, een aanpak die aandacht en planning traint bij patiënten die overigens worden gevolgd en behandeld. Het meet geen enkel effect op de symptomen van de ziekte en is, voor zover wij weten, niet bevestigd door een grotere proef. Schaken presenteren als zorg voor schizofrenie is dus ongegrond.

8. “Online schaken is niets waard voor het brein”

Niet onderzocht. Geen enkel onderzoek vergelijkt de cognitieve effecten van online spelen en spelen op een schaakbord. De aangesproken mechanismen zijn dezelfde: rekenen, patroonherkenning, besluitvorming. Twee praktische verschillen verdienen echter aandacht: zeer snelle partijen bevorderen reflexen meer dan nadenken, en het scherm ontneemt de sociale dimensie van het tegenover elkaar zitten. De bevolkingsonderzoeken over veroudering benadrukken juist het belang van activiteiten die zowel intellectueel als gedeeld zijn. Niets belet je om beide te combineren: online leren, in het echt spelen.

9. “Je moet als kind beginnen om goed te kunnen spelen”

Te nuanceren. Kampioenen zijn bijna allemaal jong begonnen, en de opgebouwde hoeveelheid oefening verklaart een groot deel van het bereikte niveau. Maar geen enkel onderzoek verbiedt vooruitgang op volwassen leeftijd: de neuroplasticiteit blijft een leven lang bestaan. Een volwassene die begint zal waarschijnlijk geen grootmeester worden, maar kan een heel goed clubniveau bereiken en er blijvend plezier aan beleven. En voor de oudsten blijft schaken een geschikte activiteit (zie schaken voor ouderen).

Samengevat

Niets hiervan doet iets af aan het plezier van het spelen. Een mooi schaakbord van massief hout in de woonkamer nodigt meer uit tot een partij dan welke gezondheidsbelofte ook.