De voordelen van schaken voor het brein: wat de onderzoeken echt zeggen
Waarom schaken? Allereerst omdat het een boeiend spel is. Wat gezondheid betreft brengen de grote bevolkingsonderzoeken regelmatig denkspellen spelen, schaken inbegrepen, in verband met een iets tragere cognitieve achteruitgang en een matig lager risico op dementie. Daar staat tegenover dat geen enkele studie heeft aangetoond dat schaken het IQ blijvend verhoogt of een ziekte geneest.
Schaken geldt als een “denksport”. Artikelen die de voordelen ervan prijzen zijn er volop, maar maar weinig vertellen waar hun cijfers vandaan komen. Deze site doet het omgekeerde: elke bewering verwijst naar een onderzoek met naam (auteurs, tijdschrift, jaar, aantal deelnemers), en elke pagina geeft aan wat het onderzoek niet aantoont. Het doel is niemand het spelen te ontraden, integendeel: het gaat erom te weten wat je redelijkerwijs van een schaakpartij mag verwachten en wat een mythe is.
Waargenomen voordeel: gemeten verschil tussen mensen die spelen en mensen die niet spelen. In een observationeel onderzoek kan dat verschil een andere verklaring hebben dan het spel (opleidingsniveau, gezondheid, sociale omgeving). Alleen in een gerandomiseerde studie, waarin het toeval bepaalt wie speelt, kun je spreken van een effect van het spel zelf.
Waarom schaken: 9 redenen onder de loep
Lijstjes met “voordelen van schaken” circuleren overal. Hieronder de meest voorkomende, met het onderzoek dat ze onderbouwt en een label dat de sterkte van het bewijs samenvat: sterk, veelbelovend of zwak.
- Een iets tragere cognitieve veroudering veelbelovend
In het Franse PAQUID-cohort (3.675 mensen van 65 jaar en ouder, 20 jaar gevolgd) hadden regelmatige spelers van gezelschapsspellen 15 % minder risico op dementie; het verschil verdwijnt echter wanneer je rekening houdt met de cognitieve toestand en de depressie bij aanvang (Dartigues et al., BMJ Open, 2013). Details op de pagina schaken en alzheimer. - “Actieve” vrijetijdsbestedingen in verband met minder dementie veelbelovend
Bij 10.318 Australiërs van 70 jaar en ouder hangt kaarten, schaken, kruiswoordpuzzels maken of puzzelen samen met 9 % minder risico op dementie per frequentieniveau (Wu et al., JAMA Network Open, 2023). - Een indrukwekkend gespecialiseerd geheugen sterk
Meesters reconstrueren een stelling uit een partij die ze vijf seconden hebben gezien, maar geen willekeurige stelling (Chase en Simon, 1973). Het schaakgeheugen is echt, maar het blijft… een schaakgeheugen. Zie schaken en geheugen. - Een brein dat zich specialiseert veelbelovend
Hersenbeeldvorming laat zien dat experts het schaakbord met andere hersengebieden verwerken dan beginners (Bilalić et al., Journal of Neuroscience, 2011). Dat bewijst leren, geen gezondheidsvoordeel. Zie het brein van de schaker. - Betere schoolprestaties zwak
De meta-analyse van Sala en Gobet (2016) vindt een matig effect, maar de grootste gerandomiseerde proef, uitgevoerd bij 4.009 Engelse leerlingen, vindt geen enkel effect op wiskunde (Jerrim et al., 2018). Zie schaken en kinderen. - Een hoger IQ zwak
IQ en schaakniveau hangen bescheiden samen (ongeveer 0,24 volgens Burgoyne et al., 2016), maar niets wijst erop dat spelen het IQ doet stijgen. Zie het IQ van schakers. - Hulp bij de aandacht (ADHD) zwak
Eén enkele pilotstudie met 44 kinderen, zonder controlegroep, meldt een daling van de door ouders beoordeelde symptomen (Blasco-Fontecilla et al., 2016). Zie schaken en ADHD. - Een spel met regels dat bij veel autistische mensen past zwak
Het voorspelbare kader van het spel bevalt veel autistische spelers, maar geen enkele gecontroleerde proef heeft een effect gemeten. Zie schaken en autisme. - Een middel tegen stress zwak
Een serieuze partij doet de hartslag oplopen (Troubat et al., 2009): competitie geeft stress. Rustig spelen met vrienden is een ander verhaal. Zie schaken, stress en angst.
De voordelen van schaken voor het brein, per thema
De site is opgebouwd rond vier grote thema's. Elk thema bundelt pagina's die de onderzoeken, hun cijfers en hun beperkingen uitwerken.
Ouder worden
Beschermt schaken tegen dementie? Welke spellen kun je voorstellen aan een zieke naaste of in een verpleeghuis?
Intelligentie
IQ van kampioenen, schaken op school, het geheugen van meesters en hersenbeeldvorming.
Geestelijke gezondheid
Aandacht, autisme, stress: wat de schaarse onderzoeken toelaten te zeggen.
Naslag
Alle onderzoeken die op deze site worden aangehaald, en de hardnekkigste misverstanden.
Hoe je een onderzoek over schaken en gezondheid leest
Onderzoeken over schaken en het brein zijn niet allemaal even sterk. Voordat je een cijfer onthoudt, volstaan drie vragen om het kaf van het koren te scheiden.
1. Wie is onderzocht, en hoeveel mensen?
Een onderzoek met 16 spelers heeft niet het gewicht van een cohort van 10.000 mensen. Onderzoeken over schaken gaan vaak over kleine groepen, soms alleen mannen, en dat beperkt wat je eruit kunt afleiden.
2. Heeft het toeval bepaald wie speelde?
Dit is de doorslaggevende vraag. Mensen die op hun 75e schaken zijn vaak hoger opgeleid, socialer omringd en gezonder dan anderen. Als zij minder snel achteruitgaan, komt dat dan door het spel, of door al het andere? Alleen een gerandomiseerde proef geeft uitsluitsel, en daarvan bestaan er over schaken maar heel weinig.
3. Is er vergeleken met een andere activiteit?
Een kind dat schaaklessen volgt, krijgt ook aandacht, een kader en een gemotiveerde volwassene. Zonder controlegroep die een andere activiteit doet, weet je niet of het effect van het schaken komt of van die context. Dat is precies wat Sala en Gobet de schoolonderzoeken verwijten.
De volledige tabel met onderzoeken en hun bewijsniveau vind je in de geannoteerde bibliografie van onderzoeken over schaken.
Wat de oude versie van deze site ten onrechte beweerde
Deze site presenteerde lange tijd een lijst met voordelen die van het ene artikel naar het andere op het web was overgeschreven. Bij controle van onderzoek na onderzoek bleken verschillende beweringen onjuist of overdreven. Dat zeggen we liever duidelijk.
| Wijdverbreide bewering | Wat de onderzoeken zeggen |
|---|---|
| “Schaken verhoogt het IQ in vier maanden” | Geen enkel sterk onderzoek toont dat aan. De best gecontroleerde proeven vinden geen blijvend effect op de algemene intelligentie (Sala en Gobet, 2017). |
| “Spelen laat dendrieten groeien” | Geen enkel onderzoek heeft dat bij schakers waargenomen. Hersenbeeldvorming toont structuurverschillen tussen experts en niet-spelers, zonder te kunnen zeggen welke van de twee voorafgaat aan de ander (Hänggi et al., 2014). |
| “Schaken laat beide hersenhelften werken” | Een holle bewering: bijna alle complexe activiteiten doen een beroep op beide hersenhelften. Beeldvormingsonderzoeken beschrijven specifieke netwerken, geen “opstarten van beide hersenen”. |
| “Schaken verbetert de symptomen van schizofrenie” | Eén enkele onderzoeksbrief over 26 patiënten meldt betere planningsscores na tien uur spelen (Demily et al., 2009). Niets over de symptomen van de ziekte. |
| “Schaken voorkomt alzheimer” | De onderzoeken tonen een verband, dat deels door andere factoren wordt verklaard. Geen enkele proef heeft aangetoond dat schaken de ziekte voorkomt. |
De andere misverstanden, zoals de “6.000 calorieën” die een grootmeester in een toernooi zou verbranden, komen aan bod op de pagina schaken en gezondheid: de misverstanden.
Beginnen met schaken of weer oppakken
Het medische bewijs mag dan bescheiden blijven, redenen om te spelen zijn er genoeg: het plezier van het nadenken, de ontmoetingen in de club, de partijen in de familie, de voldoening van vooruitgang op elke leeftijd. De cohortonderzoeken suggereren vooral één ding: wat telt, is de regelmaat van een activiteit die mentale inspanning vraagt, jarenlang. Schaken leent zich daar goed voor, omdat je er nooit een einde aan vindt.
Om te beginnen heeft een echt schaakbord voordelen boven het scherm: je deelt het, het vertraagt het tempo en het leent zich voor partijen met de familie of de buren. Als je wilt een schaakspel kiezen om thuis te spelen, kies dan voor goed leesbare stukken en een bord dat groot genoeg is om de stukken zonder gedoe neer te zetten.
En als de vraag die je hier brengt die van de intelligentie is, wijdt Le Palais des Échecs er een artikel aan dat onze pagina's over het IQ aanvult: maakt schaken je echt slimmer?
Om te onthouden. Schaken is een mooie vrijetijdsbesteding die aan het denken zet en verbindt. De onderzoeken laten toe te zeggen dat het samenhangt met een betere cognitieve veroudering, zonder te kunnen stellen dat het spel zelf beschermt. Beloftes van een stijgend IQ of van genezing berusten op geen enkel bewijs.
Veelgestelde vragen
Wat zijn de voordelen van schaken?
Onderzoeken brengen regelmatig denkspellen spelen in verband met een iets tragere cognitieve achteruitgang bij het ouder worden, en schaken ontwikkelt een zeer gespecialiseerd geheugen en een zeer gespecialiseerde waarneming. De effecten op IQ, schoolresultaten of aandachtsstoornissen zijn klein of niet aangetoond.
Wat zijn de voordelen van schaken voor het brein?
Bij expertspelers laat hersenbeeldvorming zien dat bepaalde hersengebieden gespecialiseerd zijn in het herkennen van stellingen. Bij ouderen wordt het spelen van denkspellen in meerdere cohorten in verband gebracht met minder dementie, zonder bewijs dat het spel de oorzaak is.
Is schaken goed voor het brein?
Het is een activiteit die aandacht, werkgeheugen en planning vraagt en die je je hele leven kunt beoefenen. Observationele onderzoeken zijn eerder gunstig, maar ze bewijzen niet dat schaken beter werkt dan andere veeleisende hobby's, zoals lezen of kruiswoordpuzzels.
Welk effect heeft schaken op je brein?
Op korte termijn vraagt een partij om aandacht en loopt de hartslag in wedstrijden op. Op lange termijn verandert de training de manier waarop het brein het schaakbord waarneemt, met duizenden onthouden patronen. Die veranderingen hebben vooral betrekking op het spel zelf.
Is online schaken goed voor je brein?
Geen enkel onderzoek maakt een duidelijk onderscheid tussen online schaken en schaken op een bord. Online spelen doet een beroep op dezelfde vaardigheden, maar zeer snelle partijen en het achter elkaar door spelen zonder pauze lokken haastige zetten uit; tragere partijen en spelen tegenover elkaar voegen rustig nadenken en sociaal contact toe.