Korzyści z gry w szachy dla mózgu: co naprawdę mówią badania
Po co grać w szachy? Przede wszystkim dlatego, że to pasjonująca gra. Pod względem zdrowia duże badania populacyjne wiążą regularne granie w gry wymagające myślenia, w tym w szachy, z nieco wolniejszym spadkiem sprawności poznawczej i umiarkowanie mniejszym ryzykiem demencji. Natomiast żadne badanie z randomizacją nie wykazało, że szachy trwale podnoszą IQ albo leczą jakąkolwiek chorobę.
Szachy mają opinię „sportu umysłowego”. Artykułów wychwalających ich zalety jest mnóstwo, ale rzadko który podaje, skąd pochodzą jego liczby. Ten serwis robi odwrotnie: każde twierdzenie odsyła do konkretnego badania (autorzy, czasopismo, rok, liczba uczestników), a każda strona zaznacza, czego badanie nie wykazuje. Celem nie jest zniechęcanie kogokolwiek do gry, wręcz przeciwnie: chodzi o to, by wiedzieć, czego można rozsądnie oczekiwać od partii szachów, a co należy do mitów.
Zaobserwowana korzyść: zmierzona różnica między osobami, które grają, a osobami, które nie grają. W badaniu obserwacyjnym może ją tłumaczyć coś innego niż sama gra (poziom wykształcenia, stan zdrowia, otoczenie). Tylko badanie z randomizacją, w którym o tym, kto gra, decyduje los, pozwala mówić o wpływie samej gry.
Po co grać w szachy: 9 powodów pod lupą
Listy „korzyści z szachów” krążą wszędzie. Oto najczęstsze, z badaniem, które je wspiera, i oznaczeniem podsumowującym wiarygodność dowodów: solidne, obiecujące lub słabe.
- Nieco wolniejsze starzenie się poznawcze obiecujące
W francuskiej kohorcie PAQUID (3 675 osób w wieku 65 lat i więcej, obserwowanych przez 20 lat) osoby regularnie grające w gry planszowe miały ryzyko demencji niższe o 15%; różnica znika jednak po uwzględnieniu stanu poznawczego i depresji na początku badania (Dartigues i in., BMJ Open, 2013). Szczegóły na stronie szachy a choroba Alzheimera. - „Aktywne” hobby związane z mniejszą liczbą przypadków demencji obiecujące
U 10 318 Australijczyków w wieku 70 lat i więcej granie w karty i szachy, rozwiązywanie krzyżówek czy łamigłówek wiąże się z ryzykiem demencji niższym o 9% na każdy poziom częstotliwości (Wu i in., JAMA Network Open, 2023). - Imponująca wyspecjalizowana pamięć solidne
Mistrzowie odtwarzają pozycję z partii oglądaną przez pięć sekund, ale nie pozycję losową (Chase i Simon, 1973). Pamięć szachowa jest prawdziwa, ale pozostaje… pamięcią szachową. Zob. szachy a pamięć. - Mózg, który się specjalizuje obiecujące
Badania obrazowe pokazują, że eksperci przetwarzają szachownicę innymi obszarami mózgu niż nowicjusze (Bilalić i in., Journal of Neuroscience, 2011). To dowodzi uczenia się, a nie korzyści zdrowotnej. Zob. mózg szachisty. - Postępy w nauce słabe
Metaanaliza Saly i Gobeta (2016) wykazuje efekt umiarkowany, ale największe badanie z randomizacją, przeprowadzone na 4 009 angielskich uczniach, nie wykazuje żadnego wpływu na matematykę (Jerrim i in., 2018). Zob. szachy a dzieci. - Wyższe IQ słabe
IQ i poziom gry w szachy są skorelowane tylko umiarkowanie (około 0,24 według Burgoyne i in., 2016), ale nic nie wskazuje na to, że granie podnosi IQ. Zob. IQ szachistów. - Pomoc w koncentracji uwagi (ADHD) słabe
Jedno badanie pilotażowe na 44 dzieciach, bez grupy kontrolnej, podaje spadek objawów ocenianych przez rodziców (Blasco-Fontecilla i in., 2016). Zob. szachy a ADHD. - Gra z regułami, która pasuje wielu osobom w spektrum autyzmu słabe
Przewidywalne ramy gry podobają się wielu graczom z autyzmem, ale żadne badanie kontrolowane nie zmierzyło efektu. Zob. szachy a autyzm. - Sposób na stres słabe
Rozgrywana partia podnosi tętno (Troubat i in., 2009): rywalizacja stresuje. Spokojna gra z przyjaciółmi to zupełnie co innego. Zob. szachy, stres i lęk.
Korzyści z szachów dla mózgu, temat po temacie
Serwis jest podzielony na cztery główne tematy. Każdy zbiera strony omawiające badania, ich liczby i ograniczenia.
Starzenie się
Czy szachy chronią przed demencją? W jakie gry grać z chorym bliskim lub w domu opieki?
Inteligencja
IQ mistrzów, szachy w szkole, pamięć mistrzów i badania obrazowe mózgu.
Zdrowie psychiczne
Uwaga, autyzm, stres: co pozwalają powiedzieć nieliczne badania.
Źródła
Wszystkie badania cytowane w serwisie oraz najbardziej uporczywe mity.
Jak czytać badanie o szachach i zdrowiu
Badania nad szachami i mózgiem nie są sobie równe. Zanim zapamiętasz jakąś liczbę, wystarczą trzy pytania, by oddzielić ziarno od plew.
1. Kogo badano i ilu było uczestników?
Badanie 16 graczy nie ma wagi kohorty 10 000 osób. Badania nad szachami obejmują często małe grupy, czasem wyłącznie mężczyzn, co ogranicza wnioski, jakie można z nich wyciągnąć.
2. Czy o tym, kto grał, zdecydował los?
To pytanie rozstrzygające. Osoby grające w szachy w wieku 75 lat są często lepiej wykształcone, mają więcej bliskich wokół siebie i lepsze zdrowie niż pozostałe. Jeśli ich sprawność spada wolniej, to dzięki grze, czy dzięki całej reszcie? Rozstrzyga tylko badanie z randomizacją, a takich badań o szachach jest bardzo mało.
3. Czy porównano z inną aktywnością?
Dziecko uczęszczające na lekcje szachów otrzymuje też uwagę, ramy działania i zaangażowanego dorosłego. Bez grupy kontrolnej wykonującej inną aktywność nie wiadomo, czy efekt pochodzi od szachów, czy od tego kontekstu. Właśnie to zarzucają badaniom szkolnym Sala i Gobet.
Pełne zestawienie badań wraz z poziomem dowodów znajdziesz w bibliografii z komentarzem do badań nad szachami.
Co dawna wersja tego serwisu twierdziła błędnie
Ten serwis przez długi czas prezentował listę korzyści przepisywaną z artykułu do artykułu w sieci. Po sprawdzeniu jej badanie po badaniu kilka twierdzeń okazało się fałszywych lub przesadzonych. Wolimy powiedzieć to otwarcie.
| Powszechne twierdzenie | Co mówią badania |
|---|---|
| „Szachy podnoszą IQ w cztery miesiące” | Żadne solidne badanie tego nie wykazuje. Najlepiej kontrolowane badania nie znajdują trwałego wpływu na inteligencję ogólną (Sala i Gobet, 2017). |
| „Granie sprawia, że rosną dendryty” | Żadne badanie nie zaobserwowało tego u szachistów. Badania obrazowe pokazują różnice w budowie mózgu między ekspertami a osobami niegrającymi, nie mogąc powiedzieć, co jest pierwsze (Hänggi i in., 2014). |
| „Szachy angażują obie półkule mózgu” | Pusta formułka: prawie każda złożona czynność angażuje obie półkule. Badania obrazowe opisują konkretne sieci, a nie „uruchamianie obu mózgów”. |
| „Szachy łagodzą objawy schizofrenii” | Jeden list naukowy o 26 pacjentach odnotowuje lepsze wyniki w testach planowania po dziesięciu godzinach gry (Demily i in., 2009). Nic o objawach samej choroby. |
| „Szachy zapobiegają chorobie Alzheimera” | Badania wykazują związek, częściowo wyjaśniany innymi czynnikami. Żadne badanie z randomizacją nie wykazało, że szachy zapobiegają tej chorobie. |
Pozostałe mity, takie jak „6 000 kalorii” spalanych przez arcymistrza na turnieju, omawiamy na stronie szachy a zdrowie: mity.
Zacząć grać w szachy lub do nich wrócić
Choć dowody medyczne pozostają skromne, powodów do grania nie brakuje: przyjemność myślenia, spotkania w klubie, partie w rodzinie, satysfakcja z robienia postępów w każdym wieku. Badania kohortowe sugerują przede wszystkim jedno: liczy się regularność aktywności wymagającej wysiłku umysłowego, utrzymywana przez lata. Szachy dobrze się do tego nadają, bo nigdy się ich nie wyczerpuje.
Na początek prawdziwa szachownica ma przewagę nad ekranem: można się nią dzielić, zwalnia tempo i sprzyja partiom w rodzinie czy z sąsiadami. Jeśli szukasz sposobu, by wybrać zestaw szachowy do gry w domu, postaw na czytelne figury i na tyle dużą planszę, by ustawiać bierki bez przeszkód.
A jeśli przywiodło cię tu pytanie o inteligencję, Le Palais des Échecs poświęca jej artykuł uzupełniający nasze strony o IQ: czy szachy naprawdę czynią mądrzejszym?
Do zapamiętania. Gra w szachy to dobre hobby, które daje do myślenia i buduje więzi. Badania pozwalają powiedzieć, że wiąże się z lepszym starzeniem poznawczym, nie mogąc jednak stwierdzić, że to sama gra chroni. Obietnice wzrostu IQ czy wyleczenia nie mają żadnego oparcia w dowodach.
Najczęstsze pytania
Jakie są korzyści z gry w szachy?
Badania wiążą regularne granie w gry wymagające myślenia z nieco wolniejszym spadkiem sprawności poznawczej wraz z wiekiem, a gra w szachy rozwija bardzo wyspecjalizowaną pamięć i percepcję. Wpływ na IQ, wyniki w szkole czy zaburzenia uwagi jest słaby albo niepotwierdzony.
Jakie są korzyści z gry w szachy dla mózgu?
U ekspertów badania obrazowe pokazują specjalizację niektórych obszarów w rozpoznawaniu pozycji. U osób starszych granie w gry wymagające myślenia wiąże się w kilku kohortach z mniejszą liczbą przypadków demencji, bez dowodu, że to gra jest przyczyną.
Czy szachy są dobre dla mózgu?
To zajęcie wymagające uwagi, pamięci roboczej i planowania, któremu można się oddawać przez całe życie. Badania obserwacyjne są raczej korzystne, ale nie dowodzą, że szachy działają lepiej niż inne wymagające hobby, jak czytanie czy krzyżówki.
Jak gra w szachy wpływa na twój mózg?
W krótkiej perspektywie partia angażuje uwagę, a w zawodach podnosi tętno. W dłuższej perspektywie trening zmienia sposób, w jaki mózg postrzega szachownicę, z tysiącami zapamiętanych schematów. Te zmiany dotyczą głównie samej gry.
Czy szachy online są dobre dla mózgu?
Żadne badanie nie rozróżnia wyraźnie szachów online od szachów na szachownicy. Gra online angażuje te same zdolności, lecz bardzo szybkie partie i granie jedna po drugiej bez przerwy sprzyjają pośpiechowi; wolniejsze partie i gra twarzą w twarz dodają spokojną refleksję i więź społeczną.