Szachy a Alzheimer: czy gra chroni przed demencją?
Szachy a choroba Alzheimera: kilka dużych badań populacyjnych wskazuje, że osoby starsze regularnie grające w gry wymagające myślenia, w tym w szachy, nieco rzadziej zapadają na demencję. Ale te badania nie dowodzą, że gra chroni: część różnicy tłumaczy poziom wykształcenia, stan zdrowia lub pierwsze objawy choroby, które każą porzucać wymagające hobby.
Demencja (dziś mówi się o większym zaburzeniu neuropoznawczym): spadek pamięci i innych funkcji intelektualnych na tyle wyraźny, że utrudnia codzienne życie. Choroba Alzheimera: jej najczęstsza przyczyna, związana z uszkodzeniami mózgu, które rozwijają się latami przed pierwszymi objawami.
Szachy a Alzheimer: co pokazują duże kohorty
Żadne badanie nie śledziło przez dwadzieścia lat tysięcy „czystych” szachistów. Dostępne dane dotyczą gier planszowych lub aktywności poznawczych w ogóle, w których szachy są tylko jedną z części. Cztery kohorty wracają we wszystkich zestawieniach.
PAQUID: francuska kohorta z Żyrondy i Dordogne
Badanie PAQUID, prowadzone przez zespół z Bordeaux pod kierunkiem Jeana-François Dartigues'a, śledziło osoby starsze przez dwadzieścia lat. Jego analiza gier planszowych jest we Francji najczęściej cytowana.
Dartigues i in., 2013 · BMJ Open · DOI 10.1136/bmjopen-2013-002998
Playing board games, cognitive decline and dementia: a French population-based cohort study
- Kto
- 3 675 osób w wieku 65 lat i więcej (kohorta PAQUID, Żyronda i Dordogne)
- Rodzaj
- Kohorta obserwacyjna, 20 lat obserwacji · poziom dowodów: umiarkowany (związek)
- Wynik
- Regularni gracze w gry planszowe (32% próby) mają ryzyko demencji niższe o 15% (HR 0,85) po uwzględnieniu wieku, płci, poziomu wykształcenia i stanu zdrowia. Różnica przestaje być istotna, gdy uwzględni się wyjściowy wynik poznawczy i depresję (HR 0,96).
- Czego badanie nie mówi
- Granie zadeklarowane jednorazowo, bez częstotliwości i czasu trwania; szachy nie są wyodrębnione spośród kart, bingo i warcabów; możliwa odwrotna przyczynowość.
Liczy się szczegół: po uwzględnieniu wyjściowego wyniku poznawczego (MMSE) i depresji różnica w ryzyku przestaje być istotna. Sami autorzy uważają, że większość efektu wyjaśnia wyjściowy stan poznawczy. Innymi słowy, gracze startowali z lepszym „kapitałem” intelektualnym, co może tłumaczyć zarówno to, że grają, jak i to, że słabną wolniej. Gracze mimo to nieco wolniej tracili punkty w MMSE i mieli mniej depresji w trakcie obserwacji.
Bronx Aging Study, opublikowane w New England Journal of Medicine
Verghese i in., 2003 · New England Journal of Medicine
Leisure activities and the risk of dementia in the elderly
- Kto
- 469 osób powyżej 75. roku życia mieszkających w domu (Bronx Aging Study, Nowy Jork)
- Rodzaj
- Kohorta obserwacyjna, mediana obserwacji 5,1 roku · poziom dowodów: umiarkowany (związek)
- Wynik
- 124 przypadki demencji w trakcie obserwacji. Czytanie, gry planszowe, gra na instrumencie i taniec wiążą się z niższym ryzykiem; każdy punkt w skali aktywności poznawczych odpowiada ryzyku niższym o 7% (HR 0,93).
- Czego badanie nie mówi
- Skromna próba; aktywności zadeklarowane; brak osobnej liczby dla szachów.
Wartość tego nowojorskiego badania polega na tym, że próbowano w nim wykluczyć odwrotną przyczynowość: uczestników, którzy mogli już na początku wykazywać objawy demencji, wyłączono z dodatkowej analizy, a związek się utrzymał. Pozostaje jednak badaniem obserwacyjnym.
Religious Orders Study
Wilson i in., 2002 · JAMA
Participation in cognitively stimulating activities and risk of incident Alzheimer disease
- Kto
- 801 starszych sióstr zakonnych, księży i braci katolickich (Religious Orders Study, Stany Zjednoczone)
- Rodzaj
- Kohorta obserwacyjna, średnia obserwacji 4,5 roku · poziom dowodów: umiarkowany (związek)
- Wynik
- 111 przypadków choroby Alzheimera. Każdy dodatkowy punkt aktywności poznawczej (czytanie, gry itd.) wiąże się z ryzykiem niższym o około jedną trzecią (HR 0,67); osoba bardzo aktywna (90. centyl) ma ryzyko niższe o 47% niż osoba mało aktywna (10. centyl).
- Czego badanie nie mówi
- Bardzo szczególna populacja (osoby zakonne, wysoki poziom wykształcenia); autorzy przypominają, że przyczynowość nie została ustalona.
ASPREE: 10 318 Australijczyków obserwowanych przez dziesięć lat
Wu i in., 2023 · JAMA Network Open
Lifestyle Enrichment in Later Life and Its Association With Dementia Risk
- Kto
- 10 318 Australijczyków w wieku 70 lat i więcej (badanie ASPREE-ALSOP)
- Rodzaj
- Kohorta obserwacyjna, około 10 lat obserwacji · poziom dowodów: umiarkowany (związek)
- Wynik
- „Aktywne zajęcia umysłowe” (gry, karty lub szachy, krzyżówki, łamigłówki) wiążą się z ryzykiem demencji niższym o 9% na każdy poziom częstotliwości (HR 0,91); zajęcia związane z czytaniem i pisaniem o 11% (HR 0,89). Aktywności towarzyskie nie wiążą się z ryzykiem.
- Czego badanie nie mówi
- Ochotnicy w dobrym zdrowiu, prawie wszyscy pochodzenia europejskiego; odwrotnej przyczynowości nie wykluczono.
To niedawne badanie jest jedynym z czterech, które wymienia szachy w definicji mierzonych aktywności. Wnosi ciekawe niuanse: aktywności towarzyskie (wyjścia, wielkość kręgu przyjaciół) nie były związane z ryzykiem demencji, natomiast aktywne zajęcia umysłowe i czytanie-pisanie były.
Badania w jednej tabeli
| Badanie | Kraj | Liczebność | Obserwacja | Rodzaj | Wynik | Główne ograniczenie |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Dartigues i in., BMJ Open 2013 | Francja | 3 675 | 20 lat | Kohorta | Ryzyko -15% u graczy w gry planszowe | Nieistotne po uwzględnieniu MMSE i depresji |
| Verghese i in., NEJM 2003 | Stany Zjednoczone | 469 | 5,1 roku (mediana) | Kohorta | Gry planszowe, czytanie, muzyka, taniec związane z mniejszą liczbą przypadków demencji | Mała liczebność |
| Wilson i in., JAMA 2002 | Stany Zjednoczone | 801 | 4,5 roku (średnia) | Kohorta | Ryzyko Alzheimera -33% na punkt aktywności poznawczej | Osoby zakonne o wysokim wykształceniu |
| Wu i in., JAMA Netw Open 2023 | Australia | 10 318 | ≈ 10 lat | Kohorta | Gry, karty, szachy, łamigłówki: -9% na poziom częstotliwości | Ochotnicy w dobrym zdrowiu |
| Lillo-Crespo i in., IJERPH 2019 | Przegląd | 21 artykułów | — | Przegląd zakresu (scoping review) | Trop bardziej obiecujący w prewencji niż po diagnozie | Brak badania z randomizacją dotyczącego samych szachów |
Wszystkie badania cytowane w serwisie są zebrane, wraz z poziomem dowodów, w tabeli badań naukowych nad szachami.
Dlaczego związek nie dowodzi ochrony
Trzy mechanizmy mogą wytworzyć zaobserwowaną różnicę bez udziału gry.
- Odwrotna przyczynowość. Choroba Alzheimera zaczyna się po cichu na lata przed diagnozą. Osoba, której pamięć zaczyna słabnąć, chętnie porzuca szachy, które stają się dla niej uciążliwe. Obserwujemy wtedy, że „osoby niegrające częściej chorują”, choć to początkująca choroba skłoniła do przerwania gry. W badaniu PAQUID przewaga graczy w zakresie spadku poznawczego wyraźnie słabnie, gdy wyłączy się osoby, które zachorowały na demencję w ciągu pierwszych dziesięciu lat.
- Czynniki zakłócające. Gracze średnio dłużej się uczyli, prowadzą bardziej aktywne życie i mają lepsze zdrowie. Badacze korygują obliczenia o te czynniki, ale nigdy idealnie.
- Selekcja. Ochotnicy w dużych kohortach są często zdrowsi niż ogół populacji, co przyznają autorzy badania ASPREE.
Czego te badania nie mówią
- Że wystarczyłoby zacząć grać w szachy w wieku 70 lat, by obniżyć ryzyko o 15%.
- Że szachy działają lepiej niż czytanie, krzyżówki czy karty: badania prawie nigdy ich nie rozróżniają.
- Że istnieje skuteczna dawka (liczba partii tygodniowo).
A u osób już chorych?
Pytanie „czy szachy są dobre dla osób z chorobą Alzheimera?” wymaga innej odpowiedzi. Zajął się tym hiszpański przegląd literatury.
Lillo-Crespo i in., 2019 · International Journal of Environmental Research and Public Health · DOI 10.3390/ijerph16122116
Chess Practice as a Protective Factor in Dementia
- Kto
- 21 uwzględnionych artykułów
- Rodzaj
- Przegląd literatury (scoping review) · poziom dowodów: niski (synteza niejednorodnych badań)
- Wynik
- Szachy wydają się bardziej obiecujące w prewencji, u osób bez diagnozy, niż po rozpoznaniu demencji, gdzie wyników jest niewiele.
- Czego badanie nie mówi
- Nie znaleziono żadnego badania z randomizacją dotyczącego szachów u osób chorych.
Natomiast stymulacja poznawcza w ogóle była oceniana w prawdziwych badaniach z randomizacją. Przegląd Cochrane z 2023 roku, obejmujący 37 z nich, stwierdza niewielką korzyść u osób z demencją łagodną do umiarkowanej.
Woods i in., 2023 (Cochrane) · Cochrane Database of Systematic Reviews · DOI 10.1002/14651858.CD005562.pub3
Cognitive stimulation to improve cognitive functioning in people with dementia
- Kto
- 37 badań, 2 766 osób z demencją łagodną do umiarkowanej
- Rodzaj
- Przegląd systematyczny badań z randomizacją · poziom dowodów: umiarkowany do wysokiego
- Wynik
- Stymulacja poznawcza (zwykle około dwudziestu sesji grupowych w ciągu mniej więcej dziesięciu tygodni) przynosi prawdopodobnie niewielką korzyść poznawczą, odpowiadającą około sześciu miesiącom uniknięcia spadku, a także wpływ na komunikację i nastrój.
- Czego badanie nie mówi
- Mało danych o programach długotrwałych; szachów nie badano jako takich.
Szachy mogą być jedną z takich aktywności, w formie dostosowanej do etapu choroby i gustów danej osoby. Te dostosowania omawiamy na stronie o grach stymulujących funkcje poznawcze przy chorobie Alzheimera, a organizację zajęć na stronie szachy dla seniorów i w domach opieki.
Czy można zapobiec chorobie Alzheimera? 14 czynników z Lancetu
Międzynarodowym punktem odniesienia w prewencji jest Komisja Lancet ds. demencji, koordynowana przez Gill Livingston.
Livingston i in., 2024 (Komisja Lancet) · The Lancet
Dementia prevention, intervention, and care: 2024 report of the Lancet standing Commission
- Kto
- Synteza międzynarodowa
- Rodzaj
- Raport ekspertów oparty na metaanalizach · poziom dowodów: synteza referencyjna
- Wynik
- 14 modyfikowalnych czynników ryzyka (w tym niski poziom wykształcenia, utrata słuchu, izolacja społeczna, mała aktywność fizyczna, cholesterol LDL i nieskorygowana utrata wzroku); około 45% przypadków demencji dałoby się teoretycznie uniknąć lub opóźnić. Raport z 2020 roku wymieniał 12 czynników i szacował ten udział na 40%.
- Czego badanie nie mówi
- Szacunek teoretyczny, który zakłada, że każdy czynnik jest przyczynowy; gry wymagające myślenia nie należą do czynników.
14 czynników przyjętych w 2024 roku to: niski poziom wykształcenia, utrata słuchu, wysoki cholesterol LDL, depresja, urazy głowy, mała aktywność fizyczna, cukrzyca, palenie tytoniu, nadciśnienie, otyłość, nadmiar alkoholu, izolacja społeczna, zanieczyszczenie powietrza i nieskorygowana utrata wzroku.
Gry wymagające myślenia nie figurują wśród nich jako takie. Łączą się jednak z dwiema ideami obecnymi w raporcie: znaczeniem aktywności intelektualnej przez całe życie, która buduje rezerwę poznawczą, oraz walką z izolacją społeczną, gdy gra się z innymi. W praktyce, według dostępnych danych, skorygowanie utraty słuchu, codzienny ruch czy leczenie nadciśnienia ważą więcej niż partia szachów.
Co z tego zapamiętać dla siebie lub bliskiej osoby
- Gra w szachy to przyjemna aktywność intelektualna i towarzyska, zgodna ze wszystkimi innymi zaleceniami prewencyjnymi. Nic nie stoi na przeszkodzie, by uprawiać ją dla przyjemności.
- Regularność wydaje się liczyć bardziej niż intensywność: badania mierzą nawyki z lat, a nie jednorazowe kursy.
- U osoby już chorej gra służy przyjemności i więzi, w razie potrzeby z uproszczonymi zasadami, bez dążenia za wszelką cenę do „ćwiczenia” umysłu.
- Każde niepokojące zaburzenie pamięci uzasadnia wizytę u lekarza: lekarz rodzinny może skierować do poradni pamięci.
Le Palais des Échecs poświęca temu tematowi artykuł, który uzupełnia to zestawienie praktycznymi wskazówkami: szachy wobec demencji.
Najczęstsze pytania
Czy szachy są dobre dla osób z chorobą Alzheimera?
Mogą być jedną z aktywności stymulujących, w formie dostosowanej i dla przyjemności. Przegląd Cochrane z 2023 roku wykazuje niewielką korzyść ze stymulacji poznawczej w ogóle u osób z demencją łagodną do umiarkowanej, ale żadne badanie nie oceniało samych szachów u osób chorych.
Czy można zapobiec chorobie Alzheimera?
Nie da się jej na pewno uniknąć. Według Komisji Lancet z 2024 roku około 45% przypadków demencji dałoby się teoretycznie uniknąć lub opóźnić, działając na 14 czynników ryzyka, takich jak nadciśnienie, utrata słuchu, mała aktywność fizyczna czy izolacja społeczna.
Jak zapobiegać chorobie Alzheimera?
Najlepiej udokumentowane działania dotyczą ogólnego zdrowia: kontrolowanie ciśnienia, cukrzycy i cholesterolu, korygowanie słuchu i wzroku, ruch, niepalenie, ograniczanie alkoholu oraz utrzymywanie aktywnego życia towarzyskiego i intelektualnego. Gry wymagające myślenia mieszczą się w tym ostatnim punkcie.
Jakie zajęcia dla chorych na Alzheimera?
Zajęcia, które mają dla osoby sens i którym może podołać: znane gry z uproszczonymi zasadami, muzyka, ogrodnictwo, gotowanie, spacery, grupowe zajęcia stymulacji poznawczej. Jeśli osoba grywała w szachy, krótkie partie lub proste zadania mogą przywrócić dawną przyjemność.