Szachy dla seniorów i w domach opieki: jak prowadzić zajęcia stymulujące pamięć
Wśród gier planszowych dla osób starszych szachy zajmują osobne miejsce: gra się w nie we dwoje, bez losowości, a trudność dostosowuje się do każdego. Duże badania wiążą tego rodzaju hobby z lepszym starzeniem poznawczym. W domu opieki regularne zajęcia w małej grupie, ze złagodzonymi zasadami, to formuła najłatwiejsza do wdrożenia.
Gry planszowe dla osób starszych: dlaczego szachy
Badania populacyjne nad starzeniem się rzadko mierzą szachy osobno, ale zgadzają się w jednym: hobby wymagające regularnego wysiłku umysłowego wiąże się z mniejszą liczbą przypadków demencji. Australijskie badanie ASPREE jest tego najnowszą ilustracją.
Wu i in., 2023 · JAMA Network Open
Lifestyle Enrichment in Later Life and Its Association With Dementia Risk
- Kto
- 10 318 Australijczyków w wieku 70 lat i więcej (badanie ASPREE-ALSOP)
- Rodzaj
- Kohorta obserwacyjna, około 10 lat obserwacji · poziom dowodów: umiarkowany (związek)
- Wynik
- „Aktywne zajęcia umysłowe” (gry, karty lub szachy, krzyżówki, łamigłówki) wiążą się z ryzykiem demencji niższym o 9% na każdy poziom częstotliwości (HR 0,91); zajęcia związane z czytaniem i pisaniem o 11% (HR 0,89). Aktywności towarzyskie nie wiążą się z ryzykiem.
- Czego badanie nie mówi
- Ochotnicy w dobrym zdrowiu, prawie wszyscy pochodzenia europejskiego; odwrotnej przyczynowości nie wykluczono.
Bronx Aging Study (Verghese i in., NEJM, 2003), przeprowadzone na 469 osobach powyżej 75. roku życia, już wcześniej wiązało gry planszowe, czytanie, muzykę i taniec z niższym ryzykiem. Te prace nie dowodzą, że gra chroni, jak wyjaśniamy na stronie szachy a Alzheimer, ale uzasadniają proponowanie tych zajęć tym, którzy je lubią.
Szachy mają ponadto praktyczne atuty dla starszych odbiorców:
- brak losowości: każdy panuje nad partią, co dodaje poczucia wartości;
- swobodne tempo: bez zegara bierze się tyle czasu, ile potrzeba;
- pamięć dawnych lat: wielu mieszkańców nauczyło się zasad w młodości;
- więź między pokoleniami: wnuki, wolontariusze i mieszkańcy dzielą tę samą grę.
Zajęcia szachowe w domu opieki krok po kroku
Zajęcia buduje się razem z zespołem: animator, terapeuta zajęciowy, psychomotoryk lub psycholog, zależnie od placówki, a czasem wolontariusz z pobliskiego klubu. Najlepszym punktem wyjścia do znalezienia prowadzącego jest często lokalny klub szachowy lub okręgowy związek szachowy.
- Wybrać uczestników. Dawni gracze, ciekawscy, osoby lubiące gry karciane. Wystarczy od czterech do ośmiu uczestników.
- Prosto ocenić. Kto zna zasady? Kto dobrze widzi figury? Kto szybko się męczy? Opinia terapeuty zajęciowego pomaga dostosować sprzęt.
- Ustalić stały termin. Jedno spotkanie w tygodniu, tego samego dnia, o tej samej godzinie: regularność jest częścią korzyści.
- Uporządkować spotkanie (około 45 minut). Powitanie i przypomnienie poprzedniego spotkania (5 minut); krótkie ćwiczenie zbiorowe na dużej szachownicy, na przykład mat w jednym posunięciu (10 minut); partie swobodne lub krótkie partie w parach (25 minut); towarzyskie podsumowanie (5 minut).
- Złagodzić zasady. Dozwolone cofanie posunięć, pomoc prowadzącego, gra drużynowa. Celem jest przyjemność i wymiana.
- Urozmaicać. Opowiadane słynne partie, wywieszane zadanie dnia, towarzyski turniej raz na kwartał, spotkanie ze szkołą.
Wskazówka dla prowadzącego. Dla osób, które nigdy nie grały, zacząć od „bitwy pionów” (tylko piony, wygrywa ten, kto pierwszy dojdzie do końca). Już po jednym spotkaniu wszyscy grają.
Dla mieszkańców z bardziej uszkodzoną pamięcią uproszczone formy opisane na stronie o grach stymulujących funkcje poznawcze przy chorobie Alzheimera są lepiej dopasowane niż pełna partia. A żeby zrozumieć, co gracze zapamiętują i dlaczego, zob. stronę szachy a pamięć.
Odpowiedni sprzęt
- Dość duże i obciążone figury, łatwe do chwycenia i niewywracające się przy byle geście.
- Silny kontrast między figurami jasnymi i ciemnymi oraz między polami.
- Stabilna plansza, położona na stole na wysokości odpowiedniej dla wózków inwalidzkich.
- Szachownica ścienna lub demonstracyjna do ćwiczeń zbiorowych.
- Zegar jest opcjonalny: w tym kontekście bardziej stresuje, niż pomaga.
Najprościej wyjść od kompletnego zestawu szachownicy i figur, gotowego do gry, wybierając rozmiar figur wygodny dla starszych dłoni i oczu.
Gry dla osób starszych w grupie: porównanie
| Gra | Gracze | Co angażuje | Trudność na wejściu | Atut w domu opieki |
|---|---|---|---|---|
| Szachy | 2 (lub drużyny) | Planowanie, uwaga, pamięć | Wysoka bez dostosowania | Daje poczucie wartości, bez losowości |
| Warcaby | 2 | Przewidywanie, uwaga | Średnia | Zasady często znane |
| Domino | 2 do 4 | Dobieranie, proste liczenie | Niska | Duże kostki, kolejność ruchów |
| Gry karciane (remik, brydż) | 2 do 4 | Pamięć robocza, liczenie | Średnia | Bardzo znane, towarzyskie |
| Bingo | Grupa | Słuchanie, uwaga | Bardzo niska | Dostępne dla niemal wszystkich |
| Scrabble | 2 do 4 | Język, słownictwo | Średnia | Stymuluje język |
| Rummikub | 2 do 4 | Logika, kombinacje | Średnia | Kostki łatwe w obsłudze |
Dobre zajęcia rotują gry: każdy znajduje swoją, a różnorodność podtrzymuje ciekawość.
Gry dla samotnej osoby starszej
Dla samotnej osoby starszej pytanie jest podwójne: zająć umysł i zachować więź. Szachy odpowiadają na oba.
- Zadania szachowe: „mat w dwóch posunięciach” dziennie, z książki lub gazety, rozwiązuje się samemu, we własnym tempie.
- Odtwarzanie partii z komentarzem: przyjemność czytelnika, szachownica na stole.
- Gra online na tablecie, z komputerem lub z innymi graczami, najlepiej w partie powolne lub korespondencyjne.
- Dołączyć do klubu: wiele klubów przyjmuje graczy-emerytów w ciągu dnia; to często najlepsze rozwiązanie wobec izolacji.
O czym trzeba pamiętać
- Cytowane badania pokazują zależności, a nie gwarantowaną ochronę przed spadkiem sprawności.
- Gra, która wielokrotnie sprawia trudność, może zniechęcać: trudność musi pozostać przyjemnością.
- Gra nie zastępuje ani aktywności fizycznej, ani opieki medycznej, ani korygowania słuchu i wzroku, lepiej udokumentowanych jako czynniki prewencji.
Najczęstsze pytania
Jak umilić czas osobom starszym?
Wychodząc od ich upodobań i historii: znane gry planszowe, muzyka, wspólne czytanie, ogrodnictwo, wyjścia. Najbardziej cenione są zajęcia regularne i wspólne, w wygodnym tempie. Szachy pasują dawnym graczom i ciekawskim, w razie potrzeby ze złagodzonymi zasadami.
Jak stymulować pamięć osób starszych?
Różnorodnymi i regularnymi zajęciami, które wymagają przyjemnego wysiłku umysłowego: gry planszowe, czytanie, rozmowa, nauka nowej aktywności. Badania wiążą te zajęcia z lepszym starzeniem poznawczym, nie mogąc jednak zagwarantować działania ochronnego.
Jakie gry dla samotnej osoby starszej?
Zadania szachowe, krzyżówki, pasjanse, łamigłówki albo gra online na tablecie. Aby walczyć także z izolacją, klub szachowy lub brydżowy albo osiedlowe zajęcia dają dodatkowo kontakt z innymi graczami.