Gry stymulujące funkcje poznawcze przy chorobie Alzheimera: gdzie umieścić szachy?
Gry stymulujące funkcje poznawcze przy chorobie Alzheimera to zajęcia angażujące pamięć, uwagę i język, proponowane głównie na etapie łagodnym i umiarkowanym. Przegląd Cochrane obejmujący 37 badań stwierdza niewielką korzyść ze zorganizowanych programów. Pełne szachy rzadko się sprawdzają, ale uproszczone formy mogą spodobać się dawnym graczom.
Stymulacja poznawcza: zorganizowane zajęcia angażujące pamięć, uwagę, język i rozumowanie, prowadzone grupowo lub indywidualnie, zwłaszcza dla osób z demencją łagodną do umiarkowanej. Różni się od treningu poznawczego, który powtarza ćwiczenia ukierunkowane na jedną funkcję.
Gry stymulujące funkcje poznawcze przy chorobie Alzheimera: co mówią badania
Stymulacja poznawcza należy do nielicznych interwencji niefarmakologicznych ocenianych w prawdziwych badaniach z randomizacją. Syntezą referencyjną jest przegląd Cochrane zaktualizowany w 2023 roku.
Woods i in., 2023 (Cochrane) · Cochrane Database of Systematic Reviews · DOI 10.1002/14651858.CD005562.pub3
Cognitive stimulation to improve cognitive functioning in people with dementia
- Kto
- 37 badań, 2 766 osób z demencją łagodną do umiarkowanej
- Rodzaj
- Przegląd systematyczny badań z randomizacją · poziom dowodów: umiarkowany do wysokiego
- Wynik
- Stymulacja poznawcza (zwykle około dwudziestu sesji grupowych w ciągu mniej więcej dziesięciu tygodni) przynosi prawdopodobnie niewielką korzyść poznawczą, odpowiadającą około sześciu miesiącom uniknięcia spadku, a także wpływ na komunikację i nastrój.
- Czego badanie nie mówi
- Mało danych o programach długotrwałych; szachów nie badano jako takich.
Wynikają z tego trzy wnioski praktyczne. Po pierwsze, korzyść jest mała, ale realna, i towarzyszy jej wpływ na nastrój, komunikację i kontakty społeczne. Po drugie, ocenione programy są regularne i grupowe: około dwóch spotkań tygodniowo przez kilka tygodni, w małej grupie. Wreszcie, zajęcia są w nich urozmaicone (rozmowa, gry słowne, kategoryzowanie, wspomnienia, gry planszowe): żadna gra nie jest sama w sobie „tą właściwą”.
We Francji Haute Autorité de santé opublikowała w maju 2018 roku poradnik o ścieżce opieki nad pacjentami z zaburzeniem neuropoznawczym związanym z chorobą Alzheimera lub chorobą pokrewną. Podkreśla on interwencje niefarmakologiczne od pierwszych objawów, by zachować samodzielność i dobre samopoczucie, a lekarza rodzinnego stawia w centrum ścieżki. Stowarzyszenia rodzin, takie jak France Alzheimer, proponują też opiekunom zajęcia i grupy wsparcia.
W odniesieniu do samych szachów literatura jest uboga: przegląd Lillo-Crespo i współpracowników (2019) wnioskuje, że gra wydaje się bardziej obiecująca w prewencji niż po rozpoznaniu choroby, z braku badań u osób chorych. Badania populacyjne omawiamy na stronie szachy a Alzheimer.
Jaka gra na jakim etapie choroby
Poniższa tabela daje punkty odniesienia do prowadzenia zajęć, a nie zalecenia: każda osoba ma swoją historię, upodobania i możliwości, które zmieniają się z dnia na dzień.
| Gra | Angażowane funkcje | Sprzęt | Wymagana samodzielność | Najbardziej odpowiedni etap (orientacyjnie) |
|---|---|---|---|---|
| Pełne szachy | Planowanie, uwaga podtrzymana, pamięć robocza | Szachownica, czytelne figury | Wysoka | Osoby bez zaburzeń lub z bardzo łagodnymi, dawni gracze |
| Uproszczone szachy (krótkie partie, zadania) | Rozpoznawanie, uwaga, pamięć proceduralna | Szachownica, kilka figur | Średnia, z opiekunem | Łagodny, czasem umiarkowany u dawnych graczy |
| Warcaby | Uwaga, proste przewidywanie | Plansza, pionki | Średnia | Łagodny do umiarkowanego |
| Domino | Dobieranie, liczenie, kolejność ruchów | Domino z dużymi oczkami | Niska do średniej | Łagodny do umiarkowanego |
| Madżong (wersja prosta) | Rozpoznawanie wzrokowe, kategoryzowanie | Kostki | Średnia | Łagodny, u osób, które go znają |
| Memory | Pamięć wzrokowa krótkotrwała | Pary obrazków (możliwe znajome zdjęcia) | Niska | Łagodny do umiarkowanego, z niewielką liczbą par |
| Bingo | Słuchanie, rozpoznawanie liczb, uwaga | Karty, żetony | Niska | Umiarkowany i w grupie |
Na etapie ciężkim stymulacja odbywa się bardziej przez zmysły (muzyka, dotyk, znajome przedmioty) niż przez zasady gry. Dotykanie pięknych drewnianych figur, układanie ich w kasetce czy ustawianie szachownicy może pozostać przyjemną chwilą dla dawnego gracza, nawet bez partii.
Uproszczone szachy: sześć pomysłów na ćwiczenia
Dla osoby, która grała w szachy, pełna gra staje się z chorobą często zbyt wymagająca. Skrócone formy pozwalają zachować przyjemność z figur i planszy.
- Nazywanie i ustawianie figur. Wspólne ustawienie pozycji wyjściowej, z nazywaniem każdej figury. To ćwiczenie pamięci dawnej, często dobrze zachowanej u dawnych graczy.
- Bitwa pionów. Każda strona ma tylko osiem swoich pionów; wygrywa ten, kto pierwszy doprowadzi pion na ostatnią linię. Krótka zasada, krótka partia.
- Król i piony. Dodajemy króle: trzeba chronić własnego, idąc naprzód. Krok ku pełnej grze.
- Mat w jednym posunięciu. Prosta pozycja, jedna dobra odpowiedź. Wybiera się pozycje, w których rozwiązanie widać, by spotkanie kończyło się sukcesem.
- Odtwarzanie słynnej partii. Prowadzący czyta posunięcia, osoba przestawia figury. Bez liczenia, ale z uwagą i przyjemnością.
- Partia na cztery ręce. Dwie drużyny po dwóch graczy: wymiana liczy się tak samo jak posunięcie.
Gry darmowe lub prawie
Darmowych gier stymulujących funkcje poznawcze nie brakuje: talia kart, rodzinne zdjęcia zamienione w Memory, bingo zrobione z wyciętych obrazków, krzyżówka z dużą czcionką. Stara szachownica ze strychu też się nada. Liczy się, bardziej niż sprzęt, obecność partnera i regularność spotkań.
Do codziennego użytku figury duże i kontrastowe, plansza, która się nie ślizga, oraz gry łatwe do chwycenia przez mniej sprawne dłonie ułatwiają sprawę. Dla urozmaicenia Le Palais des Échecs proponuje też warcaby, domino i madżong z drewna, przyjemne w obsłudze.
Stymulować, nie stawiając w trudnej sytuacji
Pytanie „jak stymulować osobę chorą na Alzheimera?” wraca często u opiekunów. Doświadczeni prowadzący zgadzają się co do kilku zasad.
- Dążyć do sukcesu. Spotkanie powinno kończyć się powodzeniem. Jeśli osoba się myli, przeformułowujemy, pomagamy, nie poprawiamy sucho.
- Wychodzić od jej historii. Dawny szachista, brydżysta czy gracz w domino łatwiej odnajdzie znajome gesty niż w nowej grze.
- Wybrać dobrą porę. Wiele osób jest bardziej dostępnych rano; zmęczenie pod koniec dnia utrudnia gry.
- Krótko. Często wystarczy dwadzieścia do trzydziestu minut. Lepiej przerwać, gdy jeszcze jest przyjemnie.
- Zaakceptować zasady „domowe”. Jeśli osoba zagra posunięcie niezgodne z regułami, nie szkodzi: celem jest wspólna chwila, a nie idealna partia.
Czego gry nie robią
- Nie spowalniają choroby na tyle, by zastąpić opiekę medyczną czy przepisane leczenie.
- Nie są testem: porażka w grze nie mówi nic konkretnego o przebiegu choroby.
- Narzucanie gry, która stawia osobę w trudnej sytuacji, może być bardziej lękotwórcze niż stymulujące.
Aby pójść dalej: prowadzenie zajęć szachowych w domu opieki oraz rezerwa poznawcza w pigułce.
Najczęstsze pytania
Jak stymulować osobę chorą na Alzheimera?
Zajęciami, które mają dla niej sens i którym może podołać: uproszczone znane gry, muzyka, wspomnienia, czynności codziennego życia. Krótkie, regularne i grupowe spotkania były najlepiej ocenione w badaniach nad stymulacją poznawczą.
Jakie ćwiczenia przy chorobie Alzheimera?
Nie ma jednego ćwiczenia. Ocenione programy łączą rozmowę, gry słowne, kategoryzowanie, przywoływanie wspomnień i gry planszowe. Dostosowana aktywność fizyczna jest również zalecana dla ogólnego zdrowia.
Jakie gry ćwiczą pamięć?
Memory, bingo, domino, gry karciane oraz, dla dawnych graczy, uproszczone formy szachów. Ważne jest dostosowanie trudności tak, by osoba odniosła sukces.
Czym jest stymulacja poznawcza?
To zorganizowane zajęcia angażujące pamięć, uwagę, język i rozumowanie, często w małej grupie. Według przeglądu Cochrane z 2023 roku daje niewielką korzyść poznawczą u osób z demencją łagodną do umiarkowanej.