Spellen voor cognitieve stimulatie bij alzheimer: waar past schaken?
Spellen voor cognitieve stimulatie bij alzheimer zijn activiteiten die een beroep doen op geheugen, aandacht en taal, vooral aangeboden in het lichte en matige stadium. Een Cochrane-review van 37 proeven concludeert tot een klein voordeel van gestructureerde programma's. Volledig schaken past zelden, maar vereenvoudigde vormen kunnen oud-spelers bevallen.
Cognitieve stimulatie: gestructureerde activiteiten die een beroep doen op geheugen, aandacht, taal en redeneren, in groep of individueel aangeboden, met name aan mensen met lichte tot matige dementie. Ze verschilt van cognitieve training, waarbij gerichte oefeningen op één enkele functie worden herhaald.
Spellen voor cognitieve stimulatie bij alzheimer: wat het onderzoek zegt
Cognitieve stimulatie hoort bij de weinige niet-medicamenteuze interventies die in echte gerandomiseerde proeven zijn geëvalueerd. Het referentieoverzicht is de Cochrane-review die in 2023 is bijgewerkt.
Woods et al., 2023 (Cochrane) · Cochrane Database of Systematic Reviews · DOI 10.1002/14651858.CD005562.pub3
Cognitive stimulation to improve cognitive functioning in people with dementia
- Wie
- 37 proeven, 2.766 mensen met lichte tot matige dementie
- Type
- Systematische review van gerandomiseerde proeven · bewijsniveau: matig tot hoog
- Resultaat
- Cognitieve stimulatie (in het algemeen een twintigtal groepssessies over een tiental weken) levert waarschijnlijk een klein cognitief voordeel op, gelijk aan ongeveer zes maanden vermeden achteruitgang, en effecten op communicatie en stemming.
- Wat het onderzoek niet zegt
- Weinig gegevens over lange programma's; schaken is niet als zodanig onderzocht.
Hieruit volgen drie praktische lessen. Ten eerste is het voordeel klein maar echt, en gaat het gepaard met effecten op stemming, communicatie en sociale uitwisseling. Ten tweede zijn de geëvalueerde programma's regelmatig en collectief: ongeveer twee sessies per week gedurende meerdere weken, in een kleine groep. Ten slotte zijn de activiteiten gevarieerd (gesprek, woordspelletjes, categoriseren, herinneringen, gezelschapsspellen): geen enkel spel is op zichzelf “het” juiste spel.
In Frankrijk heeft de Haute Autorité de santé in mei 2018 een gids gepubliceerd over het zorgtraject van patiënten met een neurocognitieve stoornis die samenhangt met de ziekte van Alzheimer of een verwante ziekte. Die legt de nadruk op niet-medicamenteuze interventies vanaf de eerste tekenen, om de zelfstandigheid en het welzijn te behouden, en plaatst de huisarts centraal in het traject. Familieverenigingen, zoals France Alzheimer, bieden ook activiteiten en praatgroepen aan voor mantelzorgers.
Voor schaken in het bijzonder is de literatuur schaars: de review van Lillo-Crespo en zijn collega's (2019) concludeert dat het spel veelbelovender lijkt voor preventie dan na de diagnose, bij gebrek aan proeven met zieke mensen. De bevolkingsonderzoeken worden uitgewerkt op de pagina schaken en alzheimer.
Welk spel bij welk stadium van de ziekte
De onderstaande tabel geeft aanknopingspunten voor begeleiders, geen voorschriften: elke persoon heeft zijn eigen geschiedenis, smaak en mogelijkheden, die van dag tot dag verschillen.
| Spel | Aangesproken functies | Materiaal | Vereiste zelfstandigheid | Meest geschikte stadium (richtlijn) |
|---|---|---|---|---|
| Volledig schaken | Planning, volgehouden aandacht, werkgeheugen | Schaakbord, goed leesbare stukken | Hoog | Mensen zonder stoornis of met een zeer lichte stoornis, oud-spelers |
| Vereenvoudigd schaken (minipartijen, problemen) | Herkenning, aandacht, procedureel geheugen | Schaakbord, enkele stukken | Gemiddeld, met een begeleider | Licht, soms matig bij oud-spelers |
| Dammen | Aandacht, eenvoudig vooruitdenken | Dambord, schijven | Gemiddeld | Licht tot matig |
| Domino | Aanleggen, tellen, beurtwisseling | Dominostenen met grote stippen | Laag tot gemiddeld | Licht tot matig |
| Mahjong (eenvoudige versie) | Visuele herkenning, categoriseren | Stenen | Gemiddeld | Licht, bij mensen die het kennen |
| Memory | Visueel kortetermijngeheugen | Paren afbeeldingen (vertrouwde foto's mogelijk) | Laag | Licht tot matig, met weinig paren |
| Bingo | Luisteren, getallen herkennen, aandacht | Kaarten, fiches | Laag | Matig, en in groep |
In het ernstige stadium verloopt de stimulatie meer via de zintuigen (muziek, aanraking, vertrouwde voorwerpen) dan via de regels van een spel. Mooie houten stukken vasthouden, ze in hun kistje opbergen of het schaakbord opstellen kan een prettig moment blijven voor een oud-speler, ook zonder partij.
Vereenvoudigd schaken: zes ideeën voor oefeningen
Voor iemand die heeft geschaakt, wordt het volledige spel met de ziekte vaak te veeleisend. Verkleinde vormen laten het plezier van de stukken en het bord behouden.
- De stukken benoemen en plaatsen. Samen de beginstelling opstellen en elk stuk benoemen. Het is een oefening voor het oude geheugen, dat bij oud-spelers vaak goed bewaard blijft.
- De pionnenstrijd. Elke kant heeft alleen zijn acht pionnen; wie als eerste een pion op de laatste rij brengt, wint. Korte regel, korte partij.
- Koning en pionnen. Er komen koningen bij: je moet de eigen koning beschermen en tegelijk oprukken. Een stap naar het volledige spel.
- De mat in één zet. Een eenvoudige stelling, één goed antwoord. Kies stellingen waarvan de oplossing te zien is, zodat de sessie met een succes eindigt.
- Een beroemde partij naspelen. De begeleider leest de zetten voor, de persoon verplaatst de stukken. Geen rekenwerk, maar aandacht en plezier.
- De partij met vier handen. Twee teams van twee spelers: de uitwisseling telt even zwaar als de zet.
Gratis of bijna gratis spellen
Gratis spellen voor cognitieve stimulatie zijn er genoeg: een kaartspel, familiefoto's die tot memory worden omgebouwd, een bingo gemaakt met uitgeknipte afbeeldingen, een kruiswoordpuzzel met grote letters. Het oude schaakbord van zolder voldoet ook. Wat meer telt dan het materiaal, is de aanwezigheid van een partner en de regelmaat van de sessies.
Voor dagelijks gebruik maken grote en contrastrijke stukken, een bord dat niet wegglijdt en spellen die gemakkelijk te pakken zijn voor minder behendige handen het makkelijker. Voor afwisseling biedt Le Palais des Échecs ook houten dammen, dominospellen en mahjong, prettig om in de hand te hebben.
Stimuleren zonder schaakmat te zetten
De vraag “hoe stimuleer je iemand met alzheimer?” komt vaak terug bij mantelzorgers. Ervaren begeleiders delen enkele principes.
- Streef naar slagen. Een sessie moet met een succes eindigen. Als de persoon zich vergist, formuleer je opnieuw, help je, en corrigeer je niet bruusk.
- Ga uit van zijn of haar geschiedenis. Een oud-schaker, klaverjasser of domino-speler vindt vertrouwde handelingen makkelijker terug dan een nieuw spel.
- Kies het juiste moment. Veel mensen zijn ’s ochtends beter beschikbaar; de vermoeidheid aan het einde van de dag maakt spellen moeilijk.
- Houd het kort. Twintig tot dertig minuten volstaan vaak. Stop liever als het nog prettig is.
- Accepteer huisregels. Als de persoon een onreglementaire zet doet, is dat niet erg: het doel is het gedeelde moment, niet de perfecte partij.
Wat spellen niet doen
- Ze vertragen de ziekte niet zo sterk dat ze de medische opvolging of de voorgeschreven behandelingen kunnen vervangen.
- Ze zijn geen test: falen in een spel zegt niets precies over het verloop van de ziekte.
- Een spel opleggen dat de persoon in moeilijkheden brengt, kan angstiger maken dan stimuleren.
Om verder te gaan: een schaakworkshop begeleiden in het verpleeghuis en de cognitieve reserve begrijpen.
Veelgestelde vragen
Hoe stimuleer je iemand met alzheimer?
Met activiteiten die voor de persoon betekenis hebben en waarin hij of zij kan slagen: vertrouwde, vereenvoudigde spellen, muziek, herinneringen, handelingen uit het dagelijks leven. Korte, regelmatige en collectieve sessies zijn het best geëvalueerd in de proeven over cognitieve stimulatie.
Welke oefening is geschikt bij alzheimer?
Er bestaat geen enkele oefening. De geëvalueerde programma's combineren gesprek, woordspelletjes, categoriseren, herinneringen ophalen en gezelschapsspellen. Aangepaste lichaamsbeweging wordt ook aanbevolen voor de algemene gezondheid.
Welke spellen laten het geheugen werken?
Memory, bingo, domino, kaartspellen en, voor oud-spelers, vereenvoudigde vormen van schaken. Het belangrijkste is de moeilijkheid aan te passen zodat de persoon slaagt.
Wat is cognitieve stimulatie?
Het zijn gestructureerde activiteiten die een beroep doen op geheugen, aandacht, taal en redeneren, vaak in een kleine groep. Volgens de Cochrane-review van 2023 levert ze een klein cognitief voordeel op bij mensen met lichte tot matige dementie.