Schaken en geheugen: wat grootmeesters onthouden (en waarom)
Onder de spellen om het geheugen te stimuleren neemt schaken een aparte plaats in: meesters onthouden een stelling die ze enkele seconden hebben gezien, maar alleen als ze op een echte partij lijkt. Hun geheugen is niet “groter”; het zit vol met tienduizenden aangeleerde patronen. Het is een gespecialiseerd geheugen, dat niet automatisch overgaat op de rest van het leven.
Chunk (“brok” in het Engels): een groep stukken die als één eenheid wordt onthouden, bijvoorbeeld een rokade met de beschermende pionnen. William Chase en Herbert Simon hebben dit mechanisme in 1973 bij expertspelers aangetoond; het verklaart waarom een meester een stelling in enkele seconden onthoudt.
De Groot, Chase en Simon: het experiment van de vijf seconden
Alles begint in Nederland. De psycholoog en schaker Adriaan de Groot verdedigt in 1946 een proefschrift, Het denken van den schaker, dat in 1965 in het Engels is vertaald onder de titel Thought and Choice in Chess. Hij toont daarin aan dat grote spelers niet veel meer zetten berekenen dan goede amateurs: ze zien de goede zetten sneller. Een van zijn opvallende experimenten: kort een stelling laten zien en de speler vervolgens vragen die te reconstrueren.
In 1973 nemen William Chase en Herbert Simon, de latere Nobelprijswinnaar economie, het experiment over aan de Carnegie-Mellon-universiteit, met een beslissende variant: willekeurige stellingen.
Chase en Simon, 1973 · Cognitive Psychology
Perception in chess
- Wie
- 3 spelers (een meester, een gevorderde speler, een beginner)
- Type
- Geheugenexperimenten · bewijsniveau: fundamenteel (klein aantal)
- Resultaat
- Na 5 seconden kijken zet de meester veel meer stukken terug dan de anderen bij een stelling uit een partij; bij een willekeurige stelling vinden allen gemiddeld maar drie of vier stukken terug.
- Wat het onderzoek niet zegt
- Drie deelnemers; de resultaten zijn sindsdien door talrijke onderzoeken bevestigd.
Het resultaat ging de psychologie rond. Bij een stelling uit een partij zet de meester bijna alles terug; bij een willekeurige stelling doet hij het niet beter dan de beginner. De conclusie: het geheugen van de meester is geen fotografisch geheugen, maar een geheugen van kennis. Hij onthoudt geen 25 stukken, hij onthoudt vijf of zes vertrouwde configuraties.
50.000 patronen in het geheugen
Fernand Gobet, tegenwoordig een van de belangrijkste onderzoekers naar expertise in het schaken, heeft het model in de jaren negentig samen met Herbert Simon verfijnd.
Gobet en Simon, 1996 · Memory & Cognition
Recall of random and distorted chess positions: Implications for the theory of expertise
- Wie
- Spelers van uiteenlopend niveau
- Type
- Geheugenexperimenten · bewijsniveau: matig
- Resultaat
- Het geheugen voor stellingen berust op patronen die aan hun plaats zijn gekoppeld; de gebruikelijke schatting van ongeveer 50.000 opgeslagen “chunks” bij een meester is verenigbaar met de gegevens. Experts houden zelfs bij vervormde stellingen een klein voordeel.
- Wat het onderzoek niet zegt
- Meet een gespecialiseerd geheugen, niet het geheugen in het algemeen.
Die patronen verklaren ook de intuïtie van sterke spelers: een configuratie herkennen is zich ook herinneren wat je er gewoonlijk speelt. Hersenbeeldvorming wijst in dezelfde richting. In het onderzoek van Amidzic en zijn collega's, gepubliceerd in Nature in 2001, concentreert de activiteit van grootmeesters zich in frontale en pariëtale gebieden, die worden geïnterpreteerd als het ophalen van opgeslagen patronen, terwijl die van amateurs zich meer in de mediale temporaalkwab bevindt, die wordt gekoppeld aan het coderen van nieuwe informatie. We werken dit onderzoek uit op de pagina over het brein van de schaker.
Om te onthouden. Je wordt niet sterk in schaken omdat je een uitzonderlijk geheugen hebt; je ontwikkelt een uitzonderlijk geheugen voor schaken door veel te spelen en te studeren.
Blindpartijen
Spelen zonder het schaakbord te zien, door je zetten aan te kondigen, blijft indruk maken. De spelers die dat kunnen, “fotograferen” het bord niet: ze steunen op dezelfde patronen, aangevuld met een mentale voorstelling van het schaakbord die door jarenlange oefening is getraind. Sterke spelers beschrijven het vaak als een overzicht van de verhoudingen tussen de stukken in plaats van een precies beeld. Dit vermogen verwerf je door oefening: het is geen mysterieuze gave.
Gelijktijdige blindpartijen, tegen meerdere tegenstanders, worden sinds de 19e eeuw door tal van kampioenen gespeeld. Ze vragen enorme concentratie en werden soms te zwaar bevonden; het is een prestatie van een specialist, geen oefening om een beginner op te leggen.
Wat is cognitief geheugen?
De uitdrukking “cognitief geheugen” is geen nauwkeurige vakterm: ze verwijst in het algemeen naar alle vormen van geheugen die dienen om te denken. Psychologen onderscheiden er meerdere, die bij schaken allemaal in verschillende mate worden aangesproken.
| Geheugen | Korte definitie | Bij schaken |
|---|---|---|
| Werkgeheugen | Enkele gegevens enkele seconden vasthouden en bewerken | Een variant doorrekenen zonder de stukken aan te raken |
| Semantisch geheugen | Algemene kennis, feiten, begrippen | Regels, strategische principes, openingen |
| Episodisch geheugen | Herinneringen aan beleefde gebeurtenissen | Zich een in de club gespeelde partij herinneren |
| Procedureel geheugen | Geautomatiseerde vaardigheden | De stukken verplaatsen, tactische reflexen |
| Perceptief geheugen | Het herkennen van vormen | De “chunks”: een typische stelling herkennen |
Spellen om het geheugen te stimuleren: vergelijking
Wat is het beste spel voor het geheugen? Geen enkel onderzoek laat toe een winnaar aan te wijzen. Elk spel doet vooral een beroep op het geheugen dat het nodig heeft, en dat is precies wat het onderzoek naar schaken laat zien: je gaat vooruit in wat je traint.
| Spel | Vooral aangesproken geheugen | Duur van een partij | Voor wie |
|---|---|---|---|
| Schaken | Werk-, perceptief, semantisch | 10 minuten tot enkele uren | Vanaf 5-6 jaar, geen leeftijdsgrens |
| Memory | Visueel kortetermijngeheugen | 10 minuten | Kinderen, ouderen |
| Bridge, klaverjassen | Werkgeheugen (gespeelde kaarten), semantisch (afspraken) | 20 minuten en meer | Tieners, volwassenen |
| Scrabble, kruiswoordpuzzels | Semantisch (woordenschat) | 20 tot 60 minuten | Volwassenen |
| Dammen | Werk-, perceptief | 15 tot 60 minuten | Vanaf 6 jaar |
| Sudoku | Werkgeheugen | 10 tot 30 minuten | Volwassenen |
Voor ouderen biedt de pagina gezelschapsspellen voor ouderen een aangepaste selectie, en onze vergelijking welke spellen trainen je brein bundelt de beschikbare onderzoeken.
Je geheugen trainen voor schaken
Hoe train je je brein voor schaken? De doeltreffende methoden volgen rechtstreeks uit de patroontheorie: het gaat erom er veel te verzamelen, en goede.
- Elke dag tactische oefeningen oplossen: elk opgelost motief wordt een herkenbaar patroon.
- Partijen van meesters naspelen en proberen de volgende zet te raden voordat je hem ontdekt.
- Je eigen partijen analyseren, vooral de verloren: fouten onthoud je goed wanneer je ze hebt begrepen.
- Visualiseren: een korte zettenreeks lezen en in gedachten volgen, en dan op het bord controleren.
- Weinig openingen leren, maar ze begrijpen: een onthouden plan is meer waard dan een lijst zetten.
Le Palais des Échecs heeft een praktisch artikel aan dit onderwerp gewijd: het geheugen, de beste bondgenoot van de speler.
Wat de onderzoeken over geheugen niet zeggen
- Dat schaken het geheugen voor namen, boodschappen of afspraken verbetert: overdracht naar andere domeinen is niet aangetoond.
- Dat sterke spelers van nature een beter geheugen hebben dan anderen: bij willekeurige stellingen is het verschil klein.
Veelgestelde vragen
Wat is het beste spel voor het geheugen?
Er is niet één enkel spel. Elk spel traint vooral het geheugen dat het nodig heeft: Memory het visuele kortetermijngeheugen, Scrabble de woordenschat, schaken het werkgeheugen en het herkennen van patronen. Spellen afwisselen is de beste strategie.
Wat is cognitief geheugen?
Het is een gangbare uitdrukking voor alle vormen van geheugen die we gebruiken om te denken: werkgeheugen, kennisgeheugen, geheugen voor herinneringen en geheugen voor vaardigheden. Psychologen onderzoeken ze apart, omdat ze niet allemaal in hetzelfde tempo achteruitgaan.
Hoe train je je brein voor schaken?
Door regelmatig tactische oefeningen op te lossen, partijen met commentaar na te spelen, je eigen partijen te analyseren en te oefenen om zetten te visualiseren zonder ze te spelen. Die methoden vergroten de voorraad patronen die sterke spelers in één oogopslag herkennen.