Szachy a pamięć: co zapamiętują arcymistrzowie (i dlaczego)
Wśród gier ćwiczących pamięć szachy zajmują osobne miejsce: mistrzowie zapamiętują pozycję oglądaną przez kilka sekund, ale tylko wtedy, gdy przypomina prawdziwą partię. Ich pamięć nie jest „większa”; jest wypełniona dziesiątkami tysięcy wyuczonych schematów. To pamięć wyspecjalizowana, która nie przenosi się automatycznie na resztę życia.
Chunk (po angielsku „kawał, porcja”): grupa figur zapamiętana jako jedna jednostka, na przykład roszada wraz z osłaniającymi ją pionami. William Chase i Herbert Simon wykazali ten mechanizm u graczy-ekspertów w 1973 roku; wyjaśnia on, dlaczego mistrz zapamiętuje pozycję w kilka sekund.
De Groot, Chase i Simon: eksperyment pięciu sekund
Wszystko zaczyna się w Holandii. Psycholog i szachista Adriaan de Groot obronił w 1946 roku rozprawę Het denken van den schaker, przetłumaczoną na angielski w 1965 roku pod tytułem Thought and Choice in Chess. Wykazał w niej, że wielcy gracze nie obliczają znacząco więcej posunięć niż dobrzy amatorzy: widzą dobre posunięcia szybciej. Wśród jego eksperymentów była uderzająca próba: pokazać na krótko pozycję, a potem poprosić gracza o jej odtworzenie.
W 1973 roku William Chase i Herbert Simon, późniejszy laureat Nagrody Nobla z ekonomii, powtórzyli tę próbę na Uniwersytecie Carnegie-Mellon z decydującą odmianą: losowymi pozycjami.
Chase i Simon, 1973 · Cognitive Psychology
Perception in chess
- Kto
- 3 graczy (mistrz, zaawansowany gracz, początkujący)
- Rodzaj
- Eksperymenty z zapamiętywaniem · poziom dowodów: pionierski (mała liczebność)
- Wynik
- Po 5 sekundach obserwacji mistrz ustawia na właściwych miejscach znacznie więcej figur niż pozostali w pozycji z partii; w pozycji losowej wszyscy odtwarzają średnio tylko trzy lub cztery figury.
- Czego badanie nie mówi
- Trzech uczestników; wyniki zostały od tamtej pory potwierdzone przez liczne badania.
Wynik obiegł całą psychologię. W pozycji z partii mistrz odtwarza prawie wszystko; w pozycji losowej nie radzi sobie lepiej niż początkujący. Wniosek: pamięć mistrza nie jest pamięcią fotograficzną, jest pamięcią wiedzy. Nie zapamiętuje 25 figur, zapamiętuje pięć lub sześć znajomych konfiguracji.
50 000 schematów w pamięci
Fernand Gobet, dziś jeden z głównych badaczy ekspertyzy w szachach, dopracował model razem z Herbertem Simonem w latach dziewięćdziesiątych.
Gobet i Simon, 1996 · Memory & Cognition
Recall of random and distorted chess positions: Implications for the theory of expertise
- Kto
- Gracze o różnym poziomie
- Rodzaj
- Eksperymenty z zapamiętywaniem · poziom dowodów: umiarkowany
- Wynik
- Pamięć pozycji opiera się na schematach powiązanych z ich położeniem; zwykłe szacunki około 50 000 „chunków” przechowywanych przez mistrza zgadzają się z danymi. Eksperci zachowują niewielką przewagę nawet w pozycjach zniekształconych.
- Czego badanie nie mówi
- Mierzy pamięć wyspecjalizowaną, a nie pamięć w ogóle.
Te schematy wyjaśniają także intuicję silnych graczy: rozpoznać konfigurację znaczy również przypomnieć sobie, co się w niej zwykle gra. Obrazowanie mózgu idzie w tym samym kierunku. W badaniu Amidzica i współpracowników opublikowanym w Nature w 2001 roku aktywność arcymistrzów koncentruje się w obszarach czołowych i ciemieniowych, interpretowanych jako odtwarzanie zapisanych schematów, podczas gdy aktywność amatorów znajduje się częściej w przyśrodkowym płacie skroniowym, związanym z kodowaniem nowych informacji. Te prace omawiamy na stronie o mózgu szachisty.
Co z tego zapamiętać. Nie staje się silnym w szachach dlatego, że ma się wyjątkową pamięć; rozwija się wyjątkową pamięć szachową, dużo grając i ucząc się.
Partie w ciemno
Gra bez patrzenia na szachownicę, z ogłaszaniem posunięć, zawsze robi wrażenie. Gracze, którym się to udaje, nie „fotografują” planszy: opierają się na tych samych schematach, do których dochodzi umysłowa reprezentacja szachownicy wytrenowana latami praktyki. Silni gracze opisują ją często jako ogólny obraz relacji między figurami, a nie dokładny obraz. Ta zdolność nabywana jest praktyką: nie jest tajemniczym darem.
Symultany w ciemno, przeciwko kilku rywalom naraz, uprawiało wielu mistrzów od XIX wieku. Wymagają ogromnej koncentracji i bywały uznawane za zbyt wyczerpujące; to wyczyn specjalisty, a nie ćwiczenie do narzucania początkującemu.
Czym jest pamięć poznawcza?
Wyrażenie „pamięć poznawcza” nie jest precyzyjnym terminem technicznym: oznacza zwykle wszystkie rodzaje pamięci służące do myślenia. Psychologowie wyróżniają ich kilka i wszystkie są w szachach angażowane w różnym stopniu.
| Pamięć | Krótka definicja | W szachach |
|---|---|---|
| Pamięć robocza | Przechowywanie i przetwarzanie kilku informacji przez kilka sekund | Liczenie wariantu bez dotykania figur |
| Pamięć semantyczna | Wiedza ogólna, fakty, pojęcia | Zasady, reguły strategiczne, debiuty |
| Pamięć epizodyczna | Wspomnienia przeżytych wydarzeń | Przypomnienie sobie partii rozegranej w klubie |
| Pamięć proceduralna | Zautomatyzowane umiejętności | Przestawianie figur, odruchy taktyczne |
| Pamięć percepcyjna | Rozpoznawanie wzorców | „Chunki”: rozpoznanie typowej pozycji |
Gry ćwiczące pamięć: porównanie
Jaka jest najlepsza gra dla pamięci? Żadne badanie nie pozwala wskazać zwycięzcy. Każda gra angażuje głównie tę pamięć, której potrzebuje, i właśnie to pokazują prace o szachach: robimy postępy w tym, co trenujemy.
| Gra | Głównie angażowana pamięć | Czas trwania partii | Dla kogo |
|---|---|---|---|
| Szachy | Robocza, percepcyjna, semantyczna | 10 minut do kilku godzin | Od 5-6 lat, bez ograniczeń wieku |
| Memory | Wzrokowa krótkotrwała | 10 minut | Dzieci, seniorzy |
| Brydż, gry karciane | Robocza (zagrane karty), semantyczna (konwencje) | 20 minut i więcej | Młodzież, dorośli |
| Scrabble, krzyżówki | Semantyczna (słownictwo) | 20 do 60 minut | Dorośli |
| Warcaby | Robocza, percepcyjna | 15 do 60 minut | Od 6 lat |
| Sudoku | Robocza | 10 do 30 minut | Dorośli |
Dla osób starszych strona o grach planszowych dla osób starszych proponuje odpowiedni wybór, a nasze porównanie jakie gry trenują mózg zbiera dostępne badania.
Trening pamięci do gry w szachy
Jak trenować mózg do gry w szachy? Skuteczne metody wynikają wprost z teorii schematów: chodzi o to, by ich gromadzić, i to dobrych.
- Rozwiązywać zadania taktyczne codziennie: każdy rozwiązany motyw staje się rozpoznawalnym schematem.
- Odtwarzać partie mistrzów, próbując odgadnąć następne posunięcie, zanim się je odkryje.
- Analizować własne partie, zwłaszcza przegrane: błędy dobrze się zapamiętuje, gdy się je zrozumie.
- Wizualizować: przeczytać krótką sekwencję posunięć i prześledzić ją w głowie, a potem sprawdzić na szachownicy.
- Uczyć się mało debiutów, ale je rozumieć: zapamiętany plan jest wart więcej niż lista posunięć.
Le Palais des Échecs poświęcił temu praktyczny artykuł: pamięć, najlepsza sojuszniczka szachisty.
Czego badania nad pamięcią nie mówią
- Że gra w szachy poprawia pamięć nazwisk, zakupów czy spotkań: transfer na inne dziedziny nie został wykazany.
- Że silni gracze mają z natury lepszą pamięć od innych: w pozycjach losowych różnica jest niewielka.
Najczęstsze pytania
Jaka jest najlepsza gra dla pamięci?
Nie ma jednej. Każda gra trenuje głównie tę pamięć, której potrzebuje: Memory pamięć wzrokową krótkotrwałą, Scrabble słownictwo, szachy pamięć roboczą i rozpoznawanie schematów. Najlepszą strategią jest urozmaicanie gier.
Czym jest pamięć poznawcza?
To potoczne wyrażenie na określenie wszystkich rodzajów pamięci używanych do myślenia: pamięci roboczej, pamięci wiedzy, pamięci wspomnień i pamięci umiejętności. Psychologowie badają je osobno, ponieważ nie wszystkie słabną w tym samym tempie.
Jak trenować mózg do gry w szachy?
Regularnie rozwiązując zadania taktyczne, odtwarzając partie z komentarzem, analizując własne partie i ćwicząc wyobrażanie sobie posunięć bez ich wykonywania. Te metody wzbogacają zasób schematów, które silni gracze rozpoznają jednym spojrzeniem.